شادی از نظر اسلام در مقایسه با عرفان های جدید

مقدمه

راه لذت از درون دان نه از برون       ابهلي دان جستن از قصر و حصون

آن يکي در کنج مسجد، مست وشاد    و آن دگر درباغ، ترش و بي مراد.

مولوي     

 يكي از موضوعات مهم در بحث‌هاي انسان شناسي، توجه به نيازها و تحولات روحي است. اهميت اين مسأله ناشي از تأثيرگذاري روحيات آدمي بر رفتارهاي اوست. گرچه اين تأثير گذاري، متقابل است و رفتارهاي آدمي نيز ، روحيات وي را دچار تحول و تغيير مي‌كند. «شادي و غم» از روحياتي هستند كه تأثير بسزايي در زندگي بشر دارند. در روزگار کنوني نحله هاي مختلف عرفاني يا روانشناختي در خصوص اين موضوع تاکيد بسياري دارند و طرفداران خود را به پيگيري روش هاي مختلف دستيابي به شادي ترغیب مي نمايند. اين در حاليست که اديان مختلف، به ويژه اسلام در خصوص شادي مطالب مبسوطي عرضه کرده اند و از آنجا كه در برخي موارد در متون ديني شادي مورد مذمت قرار گرفته و يا در مواردي غم و اندوه پسنديده شمرده شده است؛ به نظر مي رسد در برخي مواقع دستوراتشان به گونه ايست که در مقابل اين توصيه ها قرار مي گيرند. هرچند شادي در اديان الهي و به ويژه اسلام مهم است اما تفسيري که از اين مفهوم در اسلام  و عرفان هاي جديد ارائه مي شود، کاملا متفاوت است. به طور نمونه  دالايي لاما شادي را هدف زندگي قرار مي دهد ولي در اسلام اين موضوع هدف زندگي انسان نيست. اين نوشتار در پي آن است تا با معرفي اجمالي موضوع شادي از ديدگاه اسلام از سويي و از سوي ديگر بررسي نظرات عرفان هاي جديد با تکيه بر آراء “دالايي لاما” به عنوان يکي از مهمترين طلايه داران عرفان هاي نوظهور، تا حد ممکن پاسخي براي بعضي از پرسش هاي احتمالي موجود بيابد.

تعريف و اثرات شادي و حزن

وقتي مطلوب انسان تحقق پيدا كند، حالتي به نام شادي، خشنودي و امثال اين تغييرات، براي انسان پديد مي‏آيد، و اگر آنرا از دست  دهد حالتي به نام حزن و اندوه و... به وجود مي‏آيد. هر مطلوبي تحقق پيدا كند، موجب سرور و هر كدام از دستش برود موجب غم و اندوه مي‏شود. اين موضوع تنها به يكي از ابعاد وجود انسان اختصاص ندارد، بلكه به هنگام تحقق هر يك از خواسته‏هاي روحي انسان، حالت شادي و به هنگام محقق نشدن آن، حالت غم روي مي‏دهد. و اگر متوجه شود كه آن خطر رفع شده و حياتش ادامه خواهد يافت، حالتي ديگر به نام سرور و شادي برايش پديد مي‏آيد.

«شادي» سبب «نشاط و اميد» و «غم و اندوه» سبب «افسردگي» و «يأس و نوميدي» است. ما پيوسته مى‏كوشيم براى كسب شادمانى يا صلح و آرامش دست نياز به سوى دنيا دراز كنيم و از طريق پول و قدرت آن را به چنگ آوريم. غافل از اين كه آرامش واقعى از عمق وجودمان سرچشمه مى‏گيرد. سرور و شادي هم گاهي موجب اين مي‏شود كه انسان فعاليت بيشتري انجام دهد، چون در حالت انبساط و شادي و نشاط، كارآدمي (اعم از كار بدني، روحي و فكري) بهتر پيش مي‏رود؛ پس گاهي موجب مي‏شود انسان فعاليت بيشتري انجام دهد. در مقابل اين فرح و سرور، يأس و قنوط و ابلاس قرار دارد. انسانهايي که اجتماعي ترند و در اجتماعات و فعاليت هاي اجتماعي بيشتر شرکت دارند. انسانهاي شادتر، به اين معنا، موفق ترند تا انسانهاي گوشه نشين که در فعاليتهاي اجتماعي نيز شرکت نمي کنند. اسلام ديني است که از تنبلي و کاهلي وسستي بيزار است و از تحرک و نشاط خشنود مي شود.   

آثار بدني كه در اثر حالت شادي و خشنودي و انبساط روح پديد مي‏آيد، عبارتند است از: سلامت دستگاه هاي مختلف بدني همچون گردش خون و هاضمه، گشاده‏رويي و خنده و در مقابل با عصبانيت انواع امراض جسمي، گرفتگي چهره، عبوسي و گريه حاصل فرد مي‌شود. البته گاهي گريه در اثر شوق هم دست مي‏دهد كه بعد از اين در خصوص غم ممدوح مطالبي عرضه خواهد شد.

 

ارزش اخلاقي شادي وغم

پديده شادي يا غم ، از نوع « انفعال نفس » است و آدمي در پديد آمدن آن اختياري ندارد.....